Na początek wyjątki – nie wszystkie ptaki latają! Niektóre zatraciły tą umiejętność, np. pingwiny i strusie , albo latają w stopniu bardzo ograniczonym i nieporadnie, np. kuraki . Dla zdecydowanej większości ptaków latanie to decydująca o życiu umiejętność. Pozwala uciec przed wrogiem, sprawnie wyszukiwać pokarm (ptakom drapieżnym wypatrywać na otwartych przestrzeniach łupu) i wędrować szybko na dalekie odległości między miejscem zimowania a miejscem, gdzie co roku wychowują młode. Ze wszystkich umiejętności opanowanych przez ptaki człowieka od wieków najbardziej fascynowała sztuka latania.

Lecący łabedź niemy - fot. Stanisław Stefaniak

O tym, żeby wznieść się w przestworza marzyli już mityczni Dedal z Ikarem . Człowiek przyglądał się więc ptakom z zazdrością przez długie lata i wie już dlaczego są tak sprawnymi „maszynami latającymi”. Przede wszystkim – posiadanie skrzydeł nie wystarczy!

 

Do góry grupy

Zwiń

 

Tylko ptaki mają pióra. Widząc opierzone zwierzę, nie mamy wątpliwości z kim mamy do czynienia. Pióra to bardzo przemyślne twory. Mają różne kształty, wielkość oraz kolor i w różny sposób służą ptakom. Ich zadaniem jest nie tylko pomagać w lataniu.

Jak wygląda pióro?

Zbudowane jest z lekkiego materiału, takiego jak nasze paznokcie. Jego osią jest długi, delikatny trzon, nazwany stosiną. Z obu stron odchodzą od niego delikatne promyki - małe „piórka”, które tworzą główną część pióra – chorągiewkę. Pojedyncze promyki-piórka są sczepione ze sobą małymi haczykami i w ten sposób pióro, jeśli trzeba, ma sztywną, gładką powierzchnię. Na pewno każdy miał w ręku ptasie pióro. Próbowaliście rozdzielić jego zwartą powierzchnię? Zauważyliście jak łatwo można potem połączyć rozdzielone promienie, przeciągając po nich palcami, jak zamkiem błyskawicznym? Jeśli nadarzy się okazja, spróbujcie! (Uwaga – próba dotyczy tylko piór upuszczonych przez ptaka!) Ten "mechanizm" pozwala ptakom „uczesać” dziobem swoje wzburzone pióra.

Schemat budowy pióra - zobacz szczegóły, Ryc. Tomasz Cofta

Ciało ptaka pokrywają pióra okrywowe . Chronią one przed wiatrem i wilgocią. Sprawiają też, że ptasie ciało ma „opływowy” (jak samolot!) kształt.

Specjalnym rodzajem są pióra puchowe . Są krótkie, a ich promyki nie mają haczyków. Dlatego są miękkie, puszyste i stanowią dla ptaka lekkie puchowe ubranko.

Lotki i sterówki to pióra w skrzydłach i w ogonie. Mają kapitalne znaczenie w czasie lotu. Są wąskie i wydłużone, a ich chorągiewka sztywna i elastyczna dzięki zaczepom spinającym pojedyncze promienie. To dzięki lotkom skrzydła ptaków mają zwartą powierzchnię, która świetnie współpracuje z wiatrem. Regularny ruch skrzydeł, zagarniających powietrze utrzymuje ptaki w locie. Ogon ze sterówkami pełni funkcję steru. Dzięki mięśniom, które otaczają nasadę pióra, lotki i sterówki mogą ustawiać się w skrzydle pod różnym kątem i czynią w ten sposób lot ptaków zwinnym, świetnie wykorzystującym siłę i kierunek wiatru.

Kania ruda prezentuje w locie skrzydła i ogon - fot. Eddie Dunne

 

Do góry grupy

Zwiń

 

 

Do góry grupy

Zwiń

 

Nieustanna praca skrzydłami wymaga dużej siły. Bez dodatkowego wsparcia – to trochę jak z dodatkowym napędem w samochodzie - ptaki nie byłyby tak sprawnymi i wytrwałymi lotnikami. A przecież w swoich wędrówkach pokonują tysiące kilometrów! Niektóre gatunki wykorzystują skrzydła szczególnie intensywnie – na przykład koliber, zawisa w powietrzu pod kielichami kwiatów, których nektar spija, dzięki błyskawicznemu poruszaniu skrzydłami z prędkością do 50 uderzeń na sekundę!

Mięśnie
Ptaki mają bardzo silne mięśnie piersiowe, które wprawiają skrzydła w ruch. Duże mięśnie potrzebują dużych powierzchni do umocowania. To zadanie dla specjalnej konstrukcji w ptasim szkielecie – mostka z tak zwanym grzebieniem. To one utrzymują mięśnie odpowiedzialne za wytrwałą pracę ptasich skrzydeł rytmicznie w górę i w dół.

Tlen
A skąd energia do pracy mięśni? Energii dostarcza w skomplikowanych procesach tlen. Za dostawę tlenu odpowiadają płuca. Ptaki posiadają dodatkowo specjalne twory połączone z płucami - worki powietrzne. Wypełniają one wszystkie wolne przestrzenie ciała, wciskając się między narządy, a nawet wnikają do wnętrza kości! Powietrze do płuc i worków powietrznych dochodzi nie tylko przy wdechu i wydechu, ale także pompowane jest do nich przy każdym ruchu skrzydeł. Dzięki temu cały czas znajduje się w nich świeże powietrze, a to oznacza dużo tlenu.

Krew – nośnik tlenu
Tlen niesiony jest do wszystkich komórek ciała przez krew. Krew ptaków krąży i transportuje tlen szybciej niż u ludzi. A to z powodu intensywnej pracy ptasiego serca – w ciągu minuty u niektórych ptaków potrafi ono uderzać nawet do 600 razy! Serce człowieka pracuje natomiast w rytmie „tylko” ok. 70 uderzeń na minutę!

 

Do góry grupy

Zwiń

 

 

Do góry grupy

Zwiń

 

 

Do góry grupy

Zwiń

 

Ptaki nie mają rąk, z pomocą których mogłyby przytrzymać pokarm, rozłupać twardą łupinę albo podzielić jedzenie na mniejsze kąski. To zadanie dla ptasiego dzioba. Różnorodność kształtów i wielkości dziobów w ptasim świecie odpowiada różnorodności zjadanego przez ptaki pokarmu. Przyglądając się dziobowi możemy przewidzieć, czym się odżywia jego właściciel. Dziób wielu ptaków przystosował się do jednego rodzaju pokarmu. Nie wszystkie ptaki są jednak aż tak dużymi specjalistami. Siłę i zmyślność dzioba ptaki wspierają różnymi sposobami. Drapieżne pomagają sobie szponami. Krukowate (wrona, gawron), jedne z bardziej inteligentnych ptaków, dostają się do wnętrza orzechów, zrzucając je z wysokości na twarde podłoże, tak długo, aż twarda skorupa pęknie.

Jemiołuszka i owoce jarzębiny - fot. Michał Wolny

 

Do góry grupy

Zwiń

 

 

Do góry grupy

Zwiń

 

Ziarnojady to ptaki zjadające nasiona. Ziarnojadami między innymi są: gil, grubodziób, dzwoniec, zięba . Dziób ziarnojadów jest krótki, gruby i mocny. Można nim miażdżyć nasiona nawet o twardej łupinie. Ptaki zjadają nasiona o różnej wielkości i kształcie, dlatego ich dzioby także różnią się od siebie. Najpotężniejszym dziobem wśród ziarnojadów może pochwalić się grubodziób – potrafi nim rozłupać nawet pestkę wiśni. Zupełnie inaczej wygląda natomiast dziób krzyżodzioba – jego oba końce są zakrzywione i „skrzyżowane”. Taki dziób nadaje się do wyłuskania nasion z szyszek świerka i innych drzew iglastych. Krzyżodziób jest w tym prawdziwym specjalistą!

Dzwoniec - fot. Krzysztof Lewandowski

 

Krzyżodziób - fot. Jukka J. Nurmi
www.jjn.1g.fi

 

Do góry grupy

Zwiń

 

 

Do góry grupy

Zwiń

 

 

Do góry grupy

Zwiń